aîné, cadet, puiné, se ficher la paix (49)

– Je suis l’aîné, donc c’est à moi qu’elle tiendra chaud cette nuit!
– T’as déjà reçu son manteau pour te tenir chaud. Si tu ne me fiches pas la paix, je dis tout à maman!

– Jestem najstarszy, więc ona jest moja, gdy się obudzi! To mnie będzie ogrzewać tej nocy!
– Już sobie znalazłeś płaszcz, żeby Ci było ciepło. Jak nie dasz mi spokoju to wszystko powiem mamie!

Rozmowa pochodzi z komiksu « Apostata« . W powyższej scenie trójka braci, należących do armii Alamanów, która najechała zachodnie imperium rzymskie, złapała Galijkę. Właśnie kłócą się o nią.

Alamanowie to nazwa konfederacji plemion germańskich, zamieszkujących tereny przy obecnej granicy francusko-szwajcarsko-niemieckiej. Od nich pochodzi współczesna nazwa na Niemcy w fr.: l’Allemagne. W oryginale nazwa ta mogła oznaczać « wszystkich ludzi » (alle-mannen), lub « ludzi sanktuarium » (alah-mannen). Oni sami siebie, a przynajmniej jedno z ważniejszych plemion wchodzących w skład konfederacji, zwali Suebi, która to nazwa trafiła do pl. jako Szwabi/Szwabowie.

W rzymskiej propagandzie, z której czerpiemy większość informacji nt. Europy w pierwszych wiekach naszej ery, Alamanowie byli wręcz doskonałym przykładem barbarzyńców: nieokrzesani, mówiący dziwnym językiem, zawsze wrodzy rzymskiej cywilizacji i znajdujący przyjemność w gwałtach, zabójstwach i rabunkach. Prawda była bardziej skomplikowana. Z racji zamieszkiwania pogranicza, w ciągu wieków Alamanowie przejęli dużo z rzymskiej kultury i technologii. Na początku III wieku n.e. wezwali nawet na pomoc rzymską armię, aby obroniła ich przed agresywnymi sąsiadami. Cesarz Caracalla, jeden z większych buców na rzymskim tronie (a konkurencja była spora), wykorzystał tę okazję: Nie spodziewających się niczego złego i nieprzygotowanych do walki Alamanów najechał, zabił większość wojowników, a na reszcie wymusił podległość wobec Rzymu. Caracalla wkrótce zmarł, a Alamanowie ogarnęli się i odpowiedzieli buntami, oraz najazdami na Galię i północne Włochy. Przez kolejne wieki wzajemna wrogość tylko rosła. Z jednym z takich najazdów, w latach 355-357, musiał poradzić sobie młody cezar Julian, późniejszy ostatni pogański cesarz Rzymu i bohater komiksu « Apostata ».

aîné(e) = starszy/a; pierworodny/a. Również jako rzeczownik: aîné(e) (m/f) = starszy syn / starsza córka; pierworodny/a. Używane dla rozróżnienia pomiędzy dziećmi z jednej rodziny. Analogicznie: cadet(te) = młodszy/a i jako rzeczownik cadet(te) (m/f) = młodszy syn / młodsza córka. Z łac. ante natus (= urodzony/a wcześniej). Istnieje też rzadko używane puiné(e), synonim cadet(te), od łac. post natus (= urodzony/a później).

se ficher la paixdawać (komuś) spokój. Zaimek określa komu dajemy spokój: Fiches-moi la paix! (= daj mi spokój!). Ils veulent qu’on leur fiche la paix (= oni chcą, żeby zostawić ich w spokoju). ficher to wieloznaczny czasownik, któremu postaram się poświęcić osobną notkę.

Sto lat później Alamanowie dołączyli (niekoniecznie z własnej woli) do pierwszego króla Franków, Clovisa, w jego kampanii wojennej, w wyniku której Frankowie zdobyli większość Galii. Alamanowie zachowali niezależność i nawet próbowali wykroić sobie własne państwo na zdobytych ziemiach. Ostatecznie, w 745 roku, po nieudanym powstaniu, Carloman, syn Karola Młota, skazał na karę śmierci całą alamańską arystokrację i obsadził zamki swoimi poplecznikami. Potomkowie Alamanów zamieszkują obecnie Alzację, oraz – po niemieckiej stronie – Badenię-Wirtembergię. Dialektem szwabskim posługuje się ok. 800 tysięcy osób.

Okładka wpisu to kopia obrazu Igora Dzisa.

château, serrure, serrer, bâtir (48)

W języku polskim, podobnie jak w niemieckim, słowo zamek (niem. Schloss (n) ) może oznaczać równocześnie zamek w drzwiach, jak i kamienną budowlę, w której trzyma się księżniczki. W jednym i drugim przypadku są to rzeczowniki pochodzące od czasownika zamykać (niem. schließen), przy czym zamek w znaczeniu budowli jest znaczeniem pobocznym, powstałym przez skojarzenie z miejscem, które w razie czego można zamknąć. Być może pierwsze słowiańskie i germańskie zamki były dowolnymi budowlami, które można było zamknąć i w ten sposób ochronić majątek (i księżniczkę) przed wrogiem.

Inaczej jest w języku francuskim. Zamek z księżniczką w środku to
château (m), starofr. castel (m), z łac. castellum (zdrobnienie od castrum = fort, obóz wojskowy). Z czasem zamkami na francuskiej prowincji zaczęto nazywać każdy odpowiednio duży francuski dom z kamienia, stojący wśród pól i najlepiej ogrodzony murem. Takich « zamków » nabudowano dość sporo np. w okolicach Bordeaux i stąd pochodzi nasze współczesne wykorzystanie château na określenie francuskiej winnicy.

Son nouveau startup est totalement absurd. Il bâtit des châteaux en Espagne.

Jego nowy startup to totalny absurd. Buduje zamki z piasku.

Po polsku mówimy, że ktoś buduje zamki z piasku, gdy chcemy powiedzieć, że ma nierealne plany, lub jego przedsięwzięcie skazane jest na niepowodzenie. Francuzi mówią, że ten ktoś buduje zamki w Hiszpanii. Powiedzenie pochodzi z czasów Rekonkwisty. W przeciwieństwie do Francji, na hiszpańskiej prowincji bardzo rzadko można było natknąć się na zamek, europejskie wojska mogły więc poruszać się szybko i bez przeszkód, a Maurowie nie mieli gdzie się wycofywać i bronić. Ktoś, kto te zamki miał wybudować, najwyraźniej spieprzył sprawę 😉

bâtir = budować; starofr. bastir (= budować, ale też pleść), ze starofrankońskiego bastian (= pleść). Ładnie. Rzadko trafia mi się germańska etymologia 🙂 Stąd mamy też bâtiment (f) (= piwnica), batisseur (m) (= budowniczy), oraz bastion (m) i bastille (f) (= forteca). Co do tych ostatnich dwóch słów Wiktionary mówi mi, że przeszły długą drogę przez język włoski i późną łacinę i dlatego we współczesnym fr. nadal zachowały « s » po « a »… no ale dobra, starczy już tych wycieczek etymologicznych.

Si je ne vais pas trouver le clé je devrai casser la serrure.

Jeśli nie znajdę klucza będę musiał wyłamać zamek.

serrure (f) = zamek w drzwiach. Od serrer (= ściskać, zaciskać, przykręcać; tłoczyć się – o tłumie). Z wpisu na CNRTL wnoszę, że gdybyśmy chcieli bardzo dosłownie przetłumaczyć taki francuski zamek u drzwi na pl., moglibyśmy nazwać go « przekręcaczem » – miejscem, w które wkładamy i w którym przekręcamy klucz, by zamknąć, lub otworzyć drzwi 🙂  Z łac. serāre (= łączyć, np. za pomocą kołka, lub śruby).