être censé, recensement (38)

– Pepin, tu es censé donner le royaume à Charles, toute de suite!
– Mais papi…

– Pepin, masz natychmiast oddać królestwo Karolowi!
– Ale dziadku…

Cesarz Ludwik I Pobożny, syn Karola Wielkiego, miał czterech synów: Lotara, Pepina, Ludwika, oraz – urodzonego na długo po swoich braciach – Karola. W roku 817, jeszcze przed narodzinami Karola, cesarz przydzielił każdemu ze starszych synów po jednej trzeciej imperium. Plan zakładał, że najstarszy Lotar (któremu dostała się środkowa część i od którego imienia pochodzi Lotaryngia) zostanie cesarzem, a jego bracia, rządzący Akwitanią Pepin i wschodnią Frankią Ludwik, jedynie królami w ramach jednego, wielkiego cesarstwa.

verdun_treaty_843-svg
Mapka imperium, trochę uprzedzająca fakty, o których tu piszę

Sprawę skomplikowały narodziny Karola. Gdy Pepin zmarł w 838 roku, zostawił swoje królestwo w spadku swojemu własnemu synowi, również Pepinowi. Ale dziadek Ludwik uznał, że to świetnie się składa, bo wreszcie Karol będzie miał co odziedziczyć. Wybuchła wojna domowa (nie pierwsza i nie ostatnia w tej rodzinie), w której początkowo młody Pepin miał poparcie akwitańskiej arystokracji i szło mu całkiem nieźle, stopniowo jednak stracił je z powodu pijaństwa i złych decyzji militarnych. Między innymi pozwolił spalić Bordeaux swoim wikińskim najemnikom, a potem przyłączył się do nich i podobno nawet porzucił chrześcijaństwo. W 864 roku, wiele lat po śmierci Ludwika, został ostatecznie schwytany przez Karola i zmarł w lochu w Senlis, na północ od Paryża. Do tego czasu cesarstwo rozpadło się na niepodległe królestwa, a Karol, zwany Łysym, został królem całej zachodniej Frankii.

être censé = mieć powinność. censé to nie jest participe passé od censer – taki czasownik istniał w starofr. i oznaczał płacić daninę, ale obecnie nie istnieje. Nie jest to również przymiotnik. W fr. pełni rolę trochę analogiczną do naszego dziwnego upośledzonego niby-czasownika powinienem, lub też do konstrukcji mieć [coś zrobić].

Podobieństwo do starofr. censer nie jest jednak przypadkowe. Ostatecznie obydwa te słowa pochodzą od łac. cēnsēre (= obliczać, oceniać; doradzać, zalecać). Stąd censeur (m) (= cenzor), który w starożytnym Rzymie był urzędnikiem odpowiedzialnym za cenzusy, czyli wyliczenia (ludności, dobytku, itp.) dzięki którym można było podejmować decyzje i np. nakładać podatki. Z czasem « bycie cenzowanym » najwyraźniej nabrało znaczenia bycia kimś, kto otrzymał poradę i powinien czegoś dokonać (np. zburzyć Kartaginę: « Ceterum autem censeo Carthaginem esse delendam » = « Co więcej, uważam, że Kartagina powinna zostać zniszczona »).

Przy czym po fr. cenzus to nie bezpośrednio census, tylko bardziej na około: recensement (m). Od recenser = zliczać, sprawdzać, robić inwentaryzację (łac. recēnsēre = przeliczać, zliczać, dosł. liczyć ponownie). recension (f) może oznaczać recenzję, ale w tym znaczeniu częściej występuje critique (f), a recension = redakcja tekstu, spis, lub ankieta.
Une seconde recension du Coran eut lieu sous le khalifat d’Othman = Druga redakcja Koranu miała miejce za kalifatu Utmana.

PS. W serialu « Wikingowie » kanadyjski aktor Lothaire Bluteau gra cesarza Franków, Karola. Jest to postać oparta po części na Karolu Łysym, a po części na jego wnuku, Karolu III Prostaku. Umieściłem go na okładce tego wpisu.
Uwielbiam « Wikingów », ale za decyzję skompresowania IX wieku do mniej-więcej piętnastu lat ktoś powinien zostać wtrącony do lochu 😉

Publicités

Laisser un commentaire

Entrez vos coordonnées ci-dessous ou cliquez sur une icône pour vous connecter:

Logo WordPress.com

Vous commentez à l'aide de votre compte WordPress.com. Déconnexion / Changer )

Image Twitter

Vous commentez à l'aide de votre compte Twitter. Déconnexion / Changer )

Photo Facebook

Vous commentez à l'aide de votre compte Facebook. Déconnexion / Changer )

Photo Google+

Vous commentez à l'aide de votre compte Google+. Déconnexion / Changer )

Connexion à %s