faire (15)

Les Français ont fait promettre à John Talbot de ne jamais porter une armure contre eux et ainsi il est allé à la bataille habillé en civil.

Francuzi wymusili na Johnie Talbocie przysięgę, że nigdy nie założy zbroi przeciwko nim, a więc ruszył do bitwy ubrany po cywilnemu.

John Talbot był angielskim generałem, który dowodził w bitwie pod Castillon, ostatniej dużej bitwie Wojny Stuletniej. Kilka lat wcześniej został pojmany przez Francuzów i – zanim go wypuścili – złożył przysięgę, że nigdy nie założy zbroi, by ponownie stanąć z nimi do walki. Od tej pory nie brał czynnego udziału w bitwach, ale nadal podejmował strategiczne decyzje w wojnie przeciwko Francji. Dopiero okoliczności bitwy pod Castillon zmusiły go do poprowadzenia ataku, co uczynił bez broni i w swoich zwykłych ciuchach. Zginął w trakcie bitwy, wierny literze, choć może nie za bardzo duchowi swojej przysięgi.

Tyle jeśli chodzi o historię, natomiast w ramach nauki francuskiego tematem dzisiejszej notki jest konstrukcja faire [infinitif], która oznacza, że podmiot zdania przyczynił się do tego, że coś się stało, ale niekoniecznie on to właśnie zrobił. Uff… Już sam fakt, ile słów trzeba, by wyjaśnić tę konstrukcję po polsku pokazuje, jakie są z nią problemy.

Nous nous faisons apporter le vin chaque matin.

Sprawiliśmy, że wino jest nam dostarczane każdego ranka.

Jak widać, działa to również z se faire [infinitif], gdy chcemy powiedzieć, że coś zostało zrobione dla nas. Jeżeli chcemy zakomunikować kto przynosi nam wino, możemy użyć dopełnienia z łącznikiem par. Natomiast jeśli używamy zwykłego faire a nie zwrotnego se faire, możemy dodać dopełnienie z  à, by powiedzieć komu się dzieje to, do czego się przyczyniliśmy (np. Talbotowi dzieje się przysięganie, do którego go zmusili Francuzi).  Czasem powoduje to dość nieintuicyjne z polskiego punktu widzenia efekty, np.

il a fait manger à ses prisonniers = kazał swoim jeńcom jeść,

a nie: kazał swoich jeńców zjeść.

 

confondre, mardi, jeudi (14)

En raison de mon anglais je confonds toujours mardi avec jeudi.

Z powodu mojego angielskiego mylę ciągle wtorek z czwartkiem.

W angielskim, Thursday pochodzi od Thor’s day, dnia Thora (staronordycki þōrsdagr) . We francuskim, jeudi pochodzi od łac. Iovis dies, dnia Jowisza.

Et oui, ils sont tous deux dieux des tonnerres et foudres, mais Thor ressemble plus à Mars que Jupiter.

I owszem, obaj są bogami grzmotów i błyskawic, ale Thor przypomina bardziej Marsa niż Jowisza.

A Mars dał swoje imię wtorkowi: mardi od łac. Martis dies, dnia Marsa.

confondre [nom] avec [nom] = mylić [coś z czymś]; ale też wprowadzać w błąd, lub wprowadzać stan niepewności:

Allons! descendons, et là confondons leur langage, afin qu’ils n’entendent plus la langue, les uns des autres. (La Bible de Louis Segond, Gen 11:7)

Zejdźmy więc i pomieszajmy tam ich język, aby jeden nie rozumiał drugiego! (Biblia Tysiąclecia, Rdz 11:7)

Wzięło się z łac. confundere (=mieszać). Z tego samego rdzenia pochodzi la confusion = niejasność, niepewność; zmieszanie, zawstydzenie.

(mylę też środę z piątkiem, ale to już nie wiem dlaczego)

faillir, falloir (13)

Nous avions tous espéré que la France aurait gagné et il sen est fallu de peu.

Wszyscy mieliśmy nadzieję, że Francja wygra i prawie że tak się stało.

Z pozdrowieniami dla XV de France i ich najgorszego meczu w tegorocznym Six Nations… Chociaż nie. Za tydzień grają z Anglią. Czyli może być jeszcze gorzej.

faillir i falloir, ze względu na swoją ograniczoną odmianę i nachodzące na siebie znaczenia, dają w sumie jakieś półtora czasownika. Obydwa pochodzą od łac. fallere (=wprowadzać w błąd; uchodzić uwadze). Jeszcze w starofrancuskim istniał wyłącznie falir, później faillir, który ma podwójne znaczenie:

  1. faillir à [nom] =  nie powieść się w [czymś], zazwyczaj tłumaczony mniej dosłownie, np. elle a failli à sa promesse = złamała swoją obietnicę, vous avez failli à la tradition = zerwaliście z tradycją.
  2. faillir [verbe] = prawie [coś zrobić].

Il est tombé du cheval et il a failli mourir.

Spadł z konia i prawie umarł.

Pierwsze znaczenie dało nam takie słowa jak une faille (= niedociągnięcie, luka; ale też uskok w górach – można skojarzyć z luką 😉 ), faillible (= omylny), oraz une faillite (= bankructwo). faire faillite = zbankrutować. Ang. to fail i a failure również pochodzą z tego źródła.

Drugie znaczenie trafiło w pewnym momencie do popularnego zwrotu peu s’en faut = prawie tak, który w XV wieku zaczął być używany jako synonim c’est nécessaire de…, lub il est besoin de… (=potrzeba …). A stąd już tylko krok do współczesnego znaczenia il faut [verbe] = trzeba [coś zrobić].

Ni sa femme, ni sa servante, ni personne selon lui, ne savait faire cuire un œuf comme il le fallait.

Ani jego żona, ani służąca, ani nikt poza nim samym, nie potrafił ugotować jajka tak jak było trzeba.

falloir ma bardzo ograniczoną odmianę – łączy się wyłącznie z il. W passé composé odmienia się z avoir. Ale istnieje też wersja se falloir, znaczeniowo bliższa faillir, odmieniająca się z être. Można ją spotkać w takich zwrotach jak il s’en est fallu de peu (= prawie, że tak się stało), lub loin s’en faut (= daleko od tego; prawie w ogóle). 

faillir zachowało pełną odmianę, która od falloir różni się tylko nieznacznie, lub wcale. W praktyce jednak nie ma mowy o nieporozumieniu, ponieważ faillir we współczesnym francuskim używa się prawie wyłącznie w czasie przeszłym. Możemy powiedzieć, że prawie wygraliśmy (= nous avons failli gagner), ale już by powiedzieć, że prawie wygrywamy, użyjemy czegoś w stylu nous presque gagnons.

Francuscy rugbyści dobrze wiedzą, o co chodzi.

il y a que, améliorer (12)

Il n’y a pas que la bière dans la vie, mais elle améliore tout le reste.

Piwo nie jest wszystkim w życiu, ale poprawia całą resztę.

il y a que [nom] = tylko…, jedynie…, wyłącznie [mianownik];

il n’y a pas que [nom] = nie tylko [mian.], [mian.] nie jest jedyny/a, [mian.] nie jest wszystkim.

Jeśli chcemy rozwinąć wypowiedź o to, jaką czynność jako jedyny wykonuje podmiot naszego zdania, dodajemy qui:

Il y a que poissons morts qui nagent avec le courant.

Tylko martwe ryby płyną z prądem.

améliorer = poprawiać, polepszać; z łac. melior (=lepszy). Z tego samego rdzenia wzięło się fr. meilleur (=lepszy). Jeśli ktoś ma zacięcie do kopania w ogródku, może to słowo skojarzyć z naszą melioracją, czyli nawadnianiem lub odwadnianiem gruntu w celu poprawy jego jakości.

La saignée parfois améliorait la condition de la personne malade. Mais pas souvent.

Puszczanie krwi czasem poprawiało stan zdrowia chorego. Ale niezbyt często.

(a poza tym pochwalę się: skończyłem wreszcie czytać Le Roi de Fer w oryginale)