ordonner (3)

Louis, avant il a épousé Clémence, a ordonné d’étrangler Marguerite.

Ludwik, zanim ożenił się z Klemencją, nakazał udusić Małgorzatę.

na podstawie « La reine étranglée », « Les Rois Maudits », Maurice Druon

No i wracamy do króla Ludwika X Kłótliwego, który zniósł niewolnictwo, pomógł trochę chłopom w ich niedoli, zaprosił z powrotem Żydów do Francji, po tym jak jego ojciec ich wygonił, i w ogóle  nie byłby wcale takim złym władcą, gdyby nie to, że kazał udusić swoją żonę, bo chciał się ożenić z inną. Rozwód był w tych czasach uznawany za faux pas.

W pierwszym okresie warunkowym wyglądałoby to tak:

Si Louis veut épouser Clémence, il ordonnera d’étrangler Marguerite.

Jeśli Ludwik zechce ożenić się z Klemencją, nakaże udusić Małgorzatę.

A w trzecim:

Si Louis avait voulu épouser Clémence, d’abord il aurait ordonné d’étrangler Marguerite.

Gdyby Ludwik chciał ożenić się z Klemencją, wpierw nakazałby udusić Małgorzatę.

Ordonner = kazać, nakazać, rozkazywać, ale również porządkować, organizować w szereg; pochodzi od łacińskiego ōrdināre, a na jego ortografię wpłynął czasownik donner (= dawać) poprzez zwrot donner un ordre = dawać rozkaz. Aby nakazać zrobienie czegoś, używamy ordonner de [verbe]. Aby nakazać jakąś rzecz, po prostu ordonner [nom].

L’ordre, z przedimkiem określonym le, oznacza porządek. Stąd od łacińskiego ōrdinārius = uporządkowany wziął się ordinaire = zwyczajny. Jeśli stoisz w szeregu i się nie wychylasz, to nikt Cię nie uzna za nic specjalnego.

Publicités

La cambo mi fai mau

Dziś z okazji Świąt coś trochę innego: Kolęda « La cambo mi fau mau » – czyli « Boli mnie noga » – napisana w XVII wieku przez Nicolasa Saboly po oksytańsku. Podobno nadal bardzo popularna w Prowansji.

Co prawda XVII wiek to nie francuskie Średniowiecze, ale powiedzmy, że język oksytański nam to wynagradza: w latach 1000-1200 był to główny język trubadurów, uważany za najpiękniejszy, w jakim można tworzyć pieśni i poematy o miłości. (Na pewno napiszę o nim kiedyś więcej)

Poniżej zamieszczam tłumaczenie z oksytańskiego w dialekcie prowansalskim na francuski, a z francuskiego na polski. Oksytański nigdy nie dorobił się oficjalnej ortografii, więc tekst w kolumnie po lewej jest tak… na wyczucie.

A samą kolędę znajdziecie na YouTube. Np. tutaj, w wykonaniu Mireille Mathieu – moje ulubione.

Occitan Français Polski
Lia proun de gènt
Que van en roumevage
Lia proun de gènt
Que van en Betelèn
Li vole ana
Ai quàsi proun courage
Li vole ana
S’iéu pode camina
Il y a bien des gens
Qui vont en pèlerinage
Il y a bien des gens
Qui vont à Bethléem
Je veux y aller
J’ai presque assez de courage
Je veux y aller
Si je peux marcher
Jest wielu takich
Którzy idą na pielgrzymkę
Jest wielu takich
Którzy idą do Betlejem
Ja chcę tam iść
Prawie mam odwagę
Ja chcę tam iść
Jeśli tylko mogę chodzić
La cambo mi fai mau
Bouto sello, bouto sello
La cambo mi fai mau
Bouto sello à moun chivau
La jambe me fait mal
Mets la selle, mets la selle
La jambe me fait mal
Mets la selle à mon cheval
Noga mnie boli
Załóż siodło, załóż siodło(*)
Noga mnie boli
Załóż siodło na mego konia
Toui li bergié
Qu’èron sus la mountagno
Toui li bergié
An vist un messagié
Que li a crida
« Metès-vous en campagno »
Que li a crida
« Lou Fiéu de Diéu es na! »
Tous les bergers
Qui étaient sur la montagne
Tous les bergers
Ont vu un messager
Qui leur a crié
« Mettez-vous en campagne! »
Qui leur a crié
« Le Fils de Dieu est né! »
Wszyscy pasterze
Którzy byli na tej górze
Wszyscy pasterze
Zobaczyli Posłańca
Który krzyknął im
« Zabierajcie się do wsi! »
Który krzyknął im
« Syn Boga się narodził! »
La cambo mi fai mau
Bouto sello, bouto sello
La cambo mi fai mau
Bouto sello à moun chivau
La jambe me fait mal
Mets la selle, mets la selle
La jambe me fait mal
Mets la selle à mon cheval
Noga mnie boli
Załóż siodło, załóż siodło
Noga mnie boli
Załóż siodło na mego konia
En aquest tèm
Lei fèbre soun pas sano
En aquest tèm
Li fèbre valon rèn
Ai endura
Uno fèbre quartano
Ai endura
Sènso me rencura
Ces temps-ci
Les fièvres ne sont pas saines
Ces temps-ci
Les fièvres ne valent rien
J’ai enduré
Une fièvre quarte
J’ai enduré
Sans me plaindre
W taki czas
Gorączki nie są zdrowe
W taki czas
Gorączki nie warte nic
Wytrzymałem
Cztery dni gorączki
Wytrzymałem
Bez narzekania
La cambo mi fai mau
Bouto sello, bouto sello
La cambo mi fai mau
Bouto sello à moun chivau
La jambe me fait mal
Mets la selle, mets la selle
La jambe me fait mal
Mets la selle à mon cheval
Noga mnie boli
Załóż siodło, załóż siodło
Noga mnie boli
Załóż siodło na mego konia
Quand aurai vist
Lou Fièu de Dièu lou Paire
Quand aurai vist
Lou Rèi de Paradis
E quand aurai
Felicita sa maire
E quand aurai
Fa tout ço que déurrai
Quand j’aurai vu
Le Fils de Dieu le Père
Quand j’aurai vu
Le Roi du Paradis
Et quand j’aurai
Félicité sa mère
Et quand j’aurai
Fait tout ce que je devrai
Gdy już zobaczę
Syna Boga Ojca
Gdy już zobaczę
Króla Niebios
I gdy już pozdrowię
Jego matkę
I gdy już zrobię
Wszystko co powinienem
N’aurai plus gis de mau
Bouto sello, bouto sello
N’aurai plus gis de mau
Bouto sello à moun chivau
Je n’aurai plus de mal,
Mets la selle, mets la selle
Je n’aurai plus de mal
Mets la selle à mon cheval
Nie będzie więcej boleć
Załóż siodło, załóż siodło
Nie będzie więcej boleć
Załóż siodło na mego konia

*) « Bouto sello! » można przetłumaczyć również jako « na koń! » – było to popularne zawołanie przy wyruszaniu w podróż. Gdybym jednak użył takiego tłumaczenia ostatnia linijka refrenu, « Bouto sello à moun chivau », nie miałaby sensu.

se plaindre = narzekać; składać zażalenie.

Alors que, tandis que (2)

Tandis que Louis regardait l’exécution des Templiers, Marguerite s’est rencontrée avec Philippe.

Podczas gdy Ludwik przyglądał się egzekucji templariuszy, Małgorzata spotkała się z Filipem.

(na podstawie « Le Roi de Fer », « Les Rois Maudits », Maurice Druon)

Zarówno tandis que jak i alors que można przetłumaczyć jako podczas gdy. Nie są one jednak synonimami. Po pierwsze, alors que używamy, gdy chcemy powiedzieć o czymś, co dzieje się w bardzo konkretnej chwili, podczas gdy ( 🙂 ) tandis que opisuje dłuższe okresy czasu:

  1.  Le téléphone a sonné, alors que je sortais. – Telefon zadzwonił, gdy wychodziłem.
  2. Il parlait tandis que je mangeais. – Mówił, podczas gdy jadłem.

Po drugie, alors que używamy, gdy chcemy podkreślić, że obie czynności stoją w opozycji do siebie. Tandis que nie powoduje takiego podkreślenia:

  1. Elle est brune, alors qu’il est blonde. – Ona jest brunetką, podczas gdy [natomiast] on jest blondynem.
  2. Ces roses fleurissent des le mois de mai, tandis que celles-là en fin d’été. – Te róże kwitną w maju, podczas gdy tamte pod koniec lata.

se mettre (1)

Transpercé par une épée, il s’est mis à crier.

Przebity mieczem, zaczął krzyczeć.

se mettre à  [verbe] = zacząć. Słowo mettre ma również tuzin innych znaczeń, gdy je próbować przetłumaczyć jeden do jednego. Tu skoncentrujemy się tylko na tym, że w połączeniu z drugim czasownikiem mówi o rozpoczęciu czynności. Co czasem oznacza, że tłumaczenie nie musi być dosłowne, np.:

Le matin de la bataille, tout changera: le soleil se mettra à briller. Et avec le soleil, notre victoire.

O poranku dnia bitwy wszystko ulegnie zmianie: Słońce zaświeci. A wraz ze Słońcem, nasze zwycięstwo.

se mettre w participe passé odmienia się z être w przeciwieństwie do samego mettre, które odmienia się z avoir.

transpercer = przebić, przeszyć ma również znaczenie mniej dosłowne:

Cette pluie nous a transpercés.

Ten deszcz nas przemoczył.

(i podobnie mróz może nas… zmrozić)

Zabierz swego lwa, dobry panie!

Kilka lat temu kupiłem na Amazonie niewielką książeczkę: « Old French, a Concise Handbook » autorstwa Elsabe Einhorn. No wiecie, starofrancuski, czyli średniowiecze, rycerze, pieśń o Rolandzie, te sprawy.  Zaraz jak tylko do mnie dotarła otworzyłem ją na losowej stronie i mój wzrok padł na następujące zdanie (a był to rozdział o zaimkach osobowych):

« Ostez vostre lion, beau sire! » (Yv. 5676)

Co znaczy tyle co « Zabierz swego lwa… », lub – bardziej poetycko – « Usuńże swego lwa, dobry panie! ». Jak poetycko by jednak nie tłumaczyć, lew tam na pewno jest i podmiot liryczny wyraża w imperatifie swe pragnienie, by ktoś tegoż lwa wreszcie stamtąd zabrał. #cocirycesze #jenesaisquoi

Otóż, w XII wieku we Francji żył Chrétien de Troyes, pisarz/poeta znany z opowieści o rycerzach Okrągłego Stołu. W średniowieczu przygody rycerzy Okrągłego Stołu – czy też szerzej:  mity arturiańskie – to był taki odpowiednik dzisiejszego uniwersum Marvela. Kto tylko czuł się na siłach, tworzył postać jakiegoś niesamowitego rycerza, który miewał przygody, dokonywał niezwykłych czynów i zawracał w głowach księżniczkom, a od czasu do czasu spotykał się z innymi rycerzami na dworze króla Artura, by się tym wszystkim pochwalić.

Chrétien de Troyes wymyślił co najmniej dwóch takich rycerzy: Lancelota, którego nikomu nie trzeba przedstawiać, oraz Yvaina.

Yvain, podczas jednej ze swoich przygód, ratuje życie lwu i od tego czasu ów lew towarzyszy mu w kolejnych przygodach. Jakiś czas później obaj trafiają do zamku terroryzowanego przez złego olbrzyma. Walczą z nim i pokonują, a olbrzym, w pierwszych słowach swojej przedśmiertnej przemowy, która zajmuje ładną stronę tekstu, prosi Yvaina, by ten zabrał swego lwa i pozwolił mu – olbrzymowi – mówić.

Oster, współcześnie ôter zabrać, lub usunąć . Accent circonflexe w języku francuskim często oznacza, że dawniej po samogłosce znajdowało się s, które następnie zostało zjedzone. Język francuski ma długą tradycję zjadania swoich głosek . Zresztą, samo starofrancuskie oster zjadło b z łacińskiego obstāre, oznaczającego « stać czemuś na drodze » (stąd un obstacle przeszkoda).
Ôter odmienia się doskonale regularnie, więc na koniec, dla lepszego zapamiętania, podrzucę tylko jedno jeszcze zdanie, wykorzystujące ten czasownik:

Après la dernière fête, les parents de Marcel lui ont puni en ôtant sa Playstation.

Po ostatniej imprezie rodzice Marcela ukarali go, zabierając mu Playstation.