marre, éclabousser, emmitoufler, fainéanter (45)

W poprzedniej notce Alizée śpiewała « J’en ai marre ». Skoncentrowanie się na tekście tej piosenki jest dość trudne, po pierwsze ze względu na to, że jest bez sensu, a po drugie ze względu na Alizée, ale jeśli Wam się to udało, to jest tam kilka ciekawych słówek. Pomyślałem, że o nich napiszę.

en avoir marre = mieć dość; pochodzi podobno od starofr. marir (= wściekły) i jest powiązane z se marrer, z tym że se marrer obecnie oznacza bawić się, ale dawniej miało również znaczenie nudzić się. Widać zmiany nastroju ou Francuzów potrafią być bardzo płynne. Synonim avoir assez.

éclabousser = ochlapywać; w przenośni również oczerniać, stawiać w złym świetle (« Un nouveau scandale éclabousse François Fillon » = « Nowa afera dopadła François Fillona »).  CNTRL  twierdzi, że słowo to może pochodzić od onomatopei rozbryzgującego się błota (« klabb, klabb« ), oraz bouter (= średniofr. popychać, uderzać). Na bouter trafiłem już kiedyś, czytając o Jeanne D’Arc. W liście do Jana Lancaster, regenta angielskich posiadłości we Francji, napisała: « Je suis ci venue […] pour vous bouter hors de toute France! » – « Przybyłam tu […] by wykopać was z całej Francji! ».

emmitoufler = otulać; s’emmitoufler dans qch = otulać się w coś. Od starofr. mitoufle (f) (= rękawica z jednym palcem). Obecnie moufle (f) = rękawica z jednym palcem, a mitaine (f) = rękawiczka z obciętymi palcami. Une mitoufle est une mitaine et une moufle. Kiffante, hein? 😉

fainéanter = próżnować, lenić sie, obijać sięfainéant(e) = leniwy/a. Od faire (= robić) + néant (= nic, brak). Synonim paresser.
Co ciekawe, feignenter oznacza to samo i wymawia się bardzo podobnie (bez zaakcentowanego środkowego « é« ), ale pochodzi od feignant(e) (= pozorujący pracę), imiesłowu czasownika feindre (= udawać), który ze względu na podobieństwo do fainéant(e) zyskał wyspecjalizowane znaczenie. Ostatecznie od łac. fingere (= tworzyć, ale też wymyślać, udawać). Obecnie w pl. mamy słowo fingować, a w ang. to feign (= udawać).

Indeks łaciński

A

acucula
acula
acus
armer

B

bellum
bruma
bullīre

C

cēnsēre
cessāre
Ceterum autem
censeo Carthaginem
esse delendam

confudere
cor
culus

D

dies

E

exigere

F

fallere

G

galbus
gaudere

I

implicāre
ira
Iūppiter (gen. Iovis)

L

luctārī

M

maculāre
mansio
Mars (gen. Martis)
melior
milites
minare
mordēre
mutare

N

nebula
necāre
nux

P

pervenīre
plangere
plicāre
prosequor
pretiāre

Q

quādrus

R

recēnsēre

S

scrībere
sequor
spatha
spērāre
subire

T

tradere
tricare
trifolium
tripalium

V

vanitas
vovere
vermis

8 mars

N’oubliez jamais qu’il suffira d’une crise politique, économique ou religieuse pour que les droits des femmes soient remis en question. Ces droits ne sont jamais acquis. Vous devrez rester vigilantes votre vie durant.

Nie zapominajcie nigdy, że wystarczy jeden kryzys polityczny, ekonomiczny, lub religijny, by prawa kobiet znowu zostały zakwestionowane. Te prawa nie są dane na zawsze. Musicie pozostawać czujne całe wasze życie.

Simone de Beauvoir

Lektura na dziś: Seria artykułów w Le Monde o prawach kobiet.

pique, cœur, carreau, trèfle (44)

Coś, na co zwrócił mi uwagę nieoceniony Pan od Francuskiego: Kolory kart do gry

aceofspades As pik = L’as des piques

pique (f) = pika. Długa broń drzewcowa, proszę nie mylić z włócznią (= lance (f)), ani z oszczepem (= javelot (m)), ani z lancą (niestety w fr. też lance (f))piquer = kłuć
queenofhearts Królowa kier = La reine des cœurs

cœur (m) = serce; z łac. cor (= serce), w dopełniaczu cordis. Stąd również cordial(e) = serdeczny/a , concorde (f) = zgoda, discorde (f) = niezgoda, concorder = zgadzać się.
kingofdiamonds Król karo = Le roi des carreaux

carreau (f) = płytka; szyba
carré (m) = kwadrat
Z łac. quādrus (= kwadrat). Stąd też équerre (f) = ekierka, quadriller = kratkować (dzielić na kwadraty), oraz wszystko co jest quad- = poczwórne.
jackofclubs Walet trefl = Le valet des trèfles

trèfle (f) = koniczyna; z łac. trifolium (= koniczyna), dosł. trzylistna: tres folium, troi feuilles.Dawniej le valet było określeniem na młodego sługę arystokraty, chociaż np. Alexandre Bontemps był waletem Ludwika XIV aż do swojej śmierci w wieku 71 lat i pełnił bardzo ważną rolę na dworze króla. Samo słowo może pochodzić z galijskiego uassos, które dało również vassal (m) (= wasal).

ménage, ménager, deménager (43)

Louis XII, c’est le roi très ménager des depenses, especiallement ceux des autres.

Ludwik XII był królem bardzo oszczędnym w wydatkach, zwłaszcza jeśli chodziło o wydatki innych.

Ludwik XII został królem trochę z przypadku. Urodził się jako daleki krewny króla Ludwika XI, zwanego Ostrożnym i nic nie wskazywało na to, że odziedziczy tron, zwłaszcza, że król miał syna, Karola, a Ludwika (wtedy zwanego Orleańskim) kazał szybko ożenić ze swoją utykającą i garbatą córką Joanną, raczej nie tyle z sympatii, co w nadziei, że młoda para dzieci mieć nie będzie i cały ród orleański wymrze bezpotomnie. Zresztą, po śmierci starego króla młody Ludwik wystapił przeciw Karolowi w jednej z wielu francuskich wojen domowych, przegrał, a następnie trzy lata spędził w lochu. Karol miał czwórkę dzieci, ale wszystkie zmarły wkrótce po urodzeniu. Sam król umarł w 1498, gdy przypadkowo zderzył się z framugą drzwi, co spowodowało prawdopodobnie wylew krwi do mózgu. A że był bardzo wojowniczym królem, zostawił kraj w długach i ogólnie w stanie wielkiego bajzlu.

I tu na scenę wkroczył Ludwik – najbliższy w tych dziwnych okolicznościach męski krewny zmarłego króla. Zgodnie z prawem otrzymał koronę i okazał się bardzo mądrym, oszczędnym władcą. Zreformował prawo podatkowe, mocniej przyciskając Kościół i arystokrację, a za to obniżając podatki mniejszym właścicielom ziemskim, za co został obwołany « Ojcem Ludu ». Nadal prowadził – i wygrywał – wojny rozpoczęte przez jego poprzednika, ale nie spowodowało to dalszego zadłużenia królewskiego skarbca. Jak sam twierdził: Bon roi, roi avareDobry król to skąpy król.

Jedyne, co mu się nie powiodło, to spłodzenie potomka. Rozwód z pierwszą żoną dał mu najbardziej skorumpowany papież w historii, Aleksander VI, dzięki czemu Ludwik mógł szybko poślubić wdowę po Karolu, ale ona nadal nie mogła urodzić zdrowego dziecka. Po jej śmierci w 1514 roku Ludwik szybko wziął za żonę Marię Tudor, siostrę Henryka VIII. Zmarł trzy miesiące później, podobno z powodu wycieńczenia próbami przedłużenia dynastii.

Po jego śmierci królem został kolejny daleki krewny, Franciszek I Walezjusz. Joanna, pierwsza żona Ludwika, założyła zakon anoncjatek (l’ordre monastique de l’Annonciade). Zmarła w 1505 roku, a w 1950 została ogłoszona świętą.

ménager(e) = zachowawczy/a, oszczędny/aostrożny/a w sensie finansowym. Nie jest to zbyt popularne słowo. oszczędny najprościej przetłumaczyć jako economique, choć jeśli dobrze rozumiem, economique może być zarówno ktoś, jak i coś (np. une voiture economique), podczas gdy ménager może być tylko człowiek. Pochodzi od…

ménage (m) = gospodarstwo domowe, a bardziej symbolicznie związek z drugą osobą. Dużo znaczeń niedosłownych: tenir un ménage = zajmować się domem; faire le ménage sprzątać; avoir ménage en ville = mieć kochanka/ę. Sami zobaczcie. Z łac. mansio (= lokal, mieszkanie). Stąd też deménager = przeprowadzać się, wyprowadzać się, oraz maison (m) = dom.

Oczywiście podobieństwo tych słów do manager (m) = menadżer nie jest przypadkowe, ale łatwo tu o pomyłkę. manager wrócił do fr. z angielskiego: a manager to ktoś, kto zarządza firmą, czyli gospodarstwem. zarzadząć w fr. to gérer.

Urywki historii Ludwika XII, Karola VIII, oraz (a zwłaszcza) Aleksandra VI, możecie obejrzeć we francusko-niemiecko-włosko-czeskim serialu Borgia, a także w  amerykańskim The Borgias.

même si, pourtant, etc (42)

Czasowniki, rzeczowniki i przymiotniki to cegły, z których budujemy naszą znajomość języka obcego, ale oprócz cegieł do budowy potrzebna jest jeszcze zaprawa. A tą zaprawą, tym cementem wymieszanym z piaskiem i wodą, w której nużamy nasze łopaty i kielnie, którą mieszamy z mozołem i w pocie czoła nakładamy na cegły, a potem przyciskamy innymi cegłami i dobijamy delikatnie młoteczkiem i przykładamy poziomicę, by upewnić się, że wszystko jest w porządku i trzyma się kupy, a potem na drugim końcu ściany okazuje się, że i tak wszystko się rozjechało i trzeba rozbierać i składać od nowa, są… są te wszystkie inne słówka.

Dzisiaj na tapecie pamięciówa: zwroty pozwalające na oznajmienie, że chociaż A, to my jesteśmy przeciw i wolimy B. Przykład sprzed 570-ciu lat, ale dziwnie na czasie.

  1. Même si toute ma famille est morte de la peste noire, je préfère ne pas vacciner mes enfants futurs.
    Chociaż cała moja rodzina zginęła od Czarnej Śmierci, wolę nie szczepić moich przyszłych dzieci.

  2. Bien que toute ma famille soit morte de la peste noire, je préfère ne pas vacciner mes enfants futurs. [notez le subjonctif]
    Mimo iż cała moja rodzina zginęła od Czarnej Śmierci, wolę nie szczepić moich przyszłych dzieci.

  3. Toute ma famille est morte de la peste noire. Pourtant je préfère ne pas vacciner mes enfants futurs.
    Cała moja rodzina zginęła od Czarnej Śmierci. Mimo to wolę nie szczepić moich przyszłych dzieci.

  4. Toute ma famille est morte de la peste noire. Toutefois je préfère ne pas vacciner mes enfants futurs.
    Cała moja rodzina zginęła od Czarnej Śmierci. Ja jednak wolę nie szczepić moich przyszłych dzieci.

  5. Toute ma famille est morte de la peste noire. Cependant je préfère ne pas vacciner mes enfants futurs.
    Cała moja rodzina zginęła od Czarnej Śmierci. Jednakże wolę nie szczepić moich przyszłych dzieci.

  6. Toute ma famille est morte de la peste noire. Néanmoins je préfère ne pas vacciner mes enfants futurs.
    Cała moja rodzina zginęła od Czarnej Śmierci. Niemniej wolę nie szczepić moich przyszłych dzieci.

  7. Malgré les preuves solides, je préfère me frotter avec la vitamine C que écouter le docteur.
    Pomimo twardych dowodów, wolę nacierać się witaminą C niż słuchać lekarza.

  8. En dépit des preuves solides, je préfère me frotter avec la vitamine C que écouter le docteur. [notez « des »]
    Wbrew twardym dowodom, wolę nacierać się witaminą C niż słuchać lekarza.

  9. J’ai beau être saine d’esprit, ou il me semble donc, je préfère ne pas vacciner mes enfants futurs.
    Choć jestem zdrowy na umyśle, a przynajmniej tak mi się wydaje, wolę nie szczepić moich przyszłych dzieci.

  10. Je préfère ne pas vacciner mes enfants futurs encore que ma famille soit morte de la peste noire. [notez le subjonctif]
    Wolę nie szczepić moich przyszłych dzieci, nawet mimo iż cała moja rodzina zginęła od Czarnej Śmierci.

  11. Je suis saine d’esprit, ou il me semble donc, mais je quand même préfère ne pas vacciner mes enfants futurs.
    Jestem zdrowy na umyśle, a przynajmniej tak mi się wydaje, ale i tak wolę nie szczepić moich przyszłych dzieci.

Konkretne tłumaczenia nie są aż takie ważne: même si można równie dobrze przetłumaczyć jako chociaż, jak i mimo iż, a pourtant jako pomimo, jednakże, lub niemniej. ( Choć akurat niemniej łatwo sobie skojarzyć z néanmoins). Ważne, by zapamiętać formę zdania, ponieważ mimo iż (hłe, hłe) znaczenie jest za każdym razem praktycznie takie samo, niektóre ze słówek mogą występować tylko w zdaniu złożonym przed zdaniem podrzędnym (1, 2, 10), inne w zdaniu złożonym przed zdaniem nadrzędnym (9, 11), inne wymagają podziału zdania złożonego na dwa (3, 4, 5, 6), a jeszcze inne potrzebują równoważnika zdania (7, 8). Bien que i encore que wymagają subjonctifu, a en dépit korzysta z de.

Moja porada dla nieambitnych: nauczcie się używać même si i pourtant, a co do reszty to po prostu pamiętajcie co znaczą, na wypadek gdy natkniecie się na nie w tekście, lub ktoś ich użyje w rozmowie 😉