aîné, cadet, puiné, se ficher la paix (49)

– Je suis l’aîné, donc c’est à moi qu’elle tiendra chaud cette nuit!
– T’as déjà reçu son manteau pour te tenir chaud. Si tu ne me fiches pas la paix, je dis tout à maman!

– Jestem najstarszy, więc ona jest moja, gdy się obudzi! To mnie będzie ogrzewać tej nocy!
– Już sobie znalazłeś płaszcz, żeby Ci było ciepło. Jak nie dasz mi spokoju to wszystko powiem mamie!

Rozmowa pochodzi z komiksu « Apostata« . W powyższej scenie trójka braci, należących do armii Alamanów, która najechała zachodnie imperium rzymskie, złapała Galijkę. Właśnie kłócą się o nią.

Alamanowie to nazwa konfederacji plemion germańskich, zamieszkujących tereny przy obecnej granicy francusko-szwajcarsko-niemieckiej. Od nich pochodzi współczesna nazwa na Niemcy w fr.: l’Allemagne. W oryginale nazwa ta mogła oznaczać « wszystkich ludzi » (alle-mannen), lub « ludzi sanktuarium » (alah-mannen). Oni sami siebie, a przynajmniej jedno z ważniejszych plemion wchodzących w skład konfederacji, zwali Suebi, która to nazwa trafiła do pl. jako Szwabi/Szwabowie.

W rzymskiej propagandzie, z której czerpiemy większość informacji nt. Europy w pierwszych wiekach naszej ery, Alamanowie byli wręcz doskonałym przykładem barbarzyńców: nieokrzesani, mówiący dziwnym językiem, zawsze wrodzy rzymskiej cywilizacji i znajdujący przyjemność w gwałtach, zabójstwach i rabunkach. Prawda była bardziej skomplikowana. Z racji zamieszkiwania pogranicza, w ciągu wieków Alamanowie przejęli dużo z rzymskiej kultury i technologii. Na początku III wieku n.e. wezwali nawet na pomoc rzymską armię, aby obroniła ich przed agresywnymi sąsiadami. Cesarz Caracalla, jeden z większych buców na rzymskim tronie (a konkurencja była spora), wykorzystał tę okazję: Nie spodziewających się niczego złego i nieprzygotowanych do walki Alamanów najechał, zabił większość wojowników, a na reszcie wymusił podległość wobec Rzymu. Caracalla wkrótce zmarł, a Alamanowie ogarnęli się i odpowiedzieli buntami, oraz najazdami na Galię i północne Włochy. Przez kolejne wieki wzajemna wrogość tylko rosła. Z jednym z takich najazdów, w latach 355-357, musiał poradzić sobie młody cezar Julian, późniejszy ostatni pogański cesarz Rzymu i bohater komiksu « Apostata ».

aîné(e) = starszy/a; pierworodny/a. Również jako rzeczownik: aîné(e) (m/f) = starszy syn / starsza córka; pierworodny/a. Używane dla rozróżnienia pomiędzy dziećmi z jednej rodziny. Analogicznie: cadet(te) = młodszy/a i jako rzeczownik cadet(te) (m/f) = młodszy syn / młodsza córka. Z łac. ante natus (= urodzony/a wcześniej). Istnieje też rzadko używane puiné(e), synonim cadet(te), od łac. post natus (= urodzony/a później).

se ficher la paixdawać (komuś) spokój. Zaimek określa komu dajemy spokój: Fiches-moi la paix! (= daj mi spokój!). Ils veulent qu’on leur fiche la paix (= oni chcą, żeby zostawić ich w spokoju). ficher to wieloznaczny czasownik, któremu postaram się poświęcić osobną notkę.

Sto lat później Alamanowie dołączyli (niekoniecznie z własnej woli) do pierwszego króla Franków, Clovisa, w jego kampanii wojennej, w wyniku której Frankowie zdobyli większość Galii. Alamanowie zachowali niezależność i nawet próbowali wykroić sobie własne państwo na zdobytych ziemiach. Ostatecznie, w 745 roku, po nieudanym powstaniu, Carloman, syn Karola Młota, skazał na karę śmierci całą alamańską arystokrację i obsadził zamki swoimi poplecznikami. Potomkowie Alamanów zamieszkują obecnie Alzację, oraz – po niemieckiej stronie – Badenię-Wirtembergię. Dialektem szwabskim posługuje się ok. 800 tysięcy osób.

Okładka wpisu to kopia obrazu Igora Dzisa.

château, serrure, serrer, bâtir (48)

W języku polskim, podobnie jak w niemieckim, słowo zamek (niem. Schloss (n) ) może oznaczać równocześnie zamek w drzwiach, jak i kamienną budowlę, w której trzyma się księżniczki. W jednym i drugim przypadku są to rzeczowniki pochodzące od czasownika zamykać (niem. schließen), przy czym zamek w znaczeniu budowli jest znaczeniem pobocznym, powstałym przez skojarzenie z miejscem, które w razie czego można zamknąć. Być może pierwsze słowiańskie i germańskie zamki były dowolnymi budowlami, które można było zamknąć i w ten sposób ochronić majątek (i księżniczkę) przed wrogiem.

Inaczej jest w języku francuskim. Zamek z księżniczką w środku to
château (m), starofr. castel (m), z łac. castellum (zdrobnienie od castrum = fort, obóz wojskowy). Z czasem zamkami na francuskiej prowincji zaczęto nazywać każdy odpowiednio duży francuski dom z kamienia, stojący wśród pól i najlepiej ogrodzony murem. Takich « zamków » nabudowano dość sporo np. w okolicach Bordeaux i stąd pochodzi nasze współczesne wykorzystanie château na określenie francuskiej winnicy.

Son nouveau startup est totalement absurd. Il bâtit des châteaux en Espagne.

Jego nowy startup to totalny absurd. Buduje zamki z piasku.

Po polsku mówimy, że ktoś buduje zamki z piasku, gdy chcemy powiedzieć, że ma nierealne plany, lub jego przedsięwzięcie skazane jest na niepowodzenie. Francuzi mówią, że ten ktoś buduje zamki w Hiszpanii. Powiedzenie pochodzi z czasów Rekonkwisty. W przeciwieństwie do Francji, na hiszpańskiej prowincji bardzo rzadko można było natknąć się na zamek, europejskie wojska mogły więc poruszać się szybko i bez przeszkód, a Maurowie nie mieli gdzie się wycofywać i bronić. Ktoś, kto te zamki miał wybudować, najwyraźniej spieprzył sprawę 😉

bâtir = budować; starofr. bastir (= budować, ale też pleść), ze starofrankońskiego bastian (= pleść). Ładnie. Rzadko trafia mi się germańska etymologia 🙂 Stąd mamy też bâtiment (f) (= piwnica), batisseur (m) (= budowniczy), oraz bastion (m) i bastille (f) (= forteca). Co do tych ostatnich dwóch słów Wiktionary mówi mi, że przeszły długą drogę przez język włoski i późną łacinę i dlatego we współczesnym fr. nadal zachowały « s » po « a »… no ale dobra, starczy już tych wycieczek etymologicznych.

Si je ne vais pas trouver le clé je devrai casser la serrure.

Jeśli nie znajdę klucza będę musiał wyłamać zamek.

serrure (f) = zamek w drzwiach. Od serrer (= ściskać, zaciskać, przykręcać; tłoczyć się – o tłumie). Z wpisu na CNRTL wnoszę, że gdybyśmy chcieli bardzo dosłownie przetłumaczyć taki francuski zamek u drzwi na pl., moglibyśmy nazwać go « przekręcaczem » – miejscem, w które wkładamy i w którym przekręcamy klucz, by zamknąć, lub otworzyć drzwi 🙂  Z łac. serāre (= łączyć, np. za pomocą kołka, lub śruby).

cicatrise, aboutir, manier (47)

Dziś cytat z komiksu « Apostata ». Pomyślałem, że po tak długiej przerwie warto, żebym zaczął od czegoś prostego 🙂

À part les quelques leçons données par mon frère et qui n’ont abouti qu’à des cicatrices, je n’ai jamais manié l’épée.

Poza kilkoma lekcjami udzielonymi mi przez brata, których jedynym rezultatem są blizny, nigdy nie posługiwałem się mieczem.

aboutir = doprowadzać do końca, dawać rezultat. Pisałem o tym czasowniku w jednej z pierwszych notek. Warto zwrócić uwagę na wyrażenie il n’ont abouti que (= wynikło z tego wyłącznie; jedynym rezultatem jest).

cicatrice (f) = blizna. Z łac. cicatrix. Nie wiemy, od czego pochodzi cicatrix,. Z drugiej strony od cicatrice wywodzą się: cicatricant (m) = środek pomagający w leczeniu ran (również jako przymiotnik: la crème cicatrisante = maść na rany), oraz cicatriser = zostawić bliznę, ale również uleczyć (« zabliźnić »), zależnie od kontekstu.

Je crois que le traité est une occasion de cicatriser de veilles blessures = Wierzę, że ten traktat pokojowy jest szansą na uleczenie starych ran.

La petite vérole lui a cicatrisé le visage. = Ospa poznaczyła jego twarz bliznami.

manier = posługiwać się, korzystać z, używać. se manier = manewrować, manipulować. W fr. mamy również synonimy dla tej drugiej wersji: manœuvrer, oraz manipuler. Wszystkie one pochodzą od main (f) = dłoń, łac. manus, do której w różnych momentach doczepiono końcówki sugerujące, że chodzi o jakąś czynność wykonywaną ręką. W przypadku manier było to w starofr. (man + eyer lub oyer), w przypadku pozostałych dwóch jeszcze w łacinie (manu + operare).

PS. blessure (f) dosłownie oznacza obrażenie. Często mówimy tak o ranach, ale jeśli chcemy być dokładniejsi, powinniśmy użyć słowa plaie (f).

Po co mi to wszystko

Nadal ogarniam nową pracę (Scala! Android! Pracoholizm!), nowe mieszkanie (obecnie wygląda jak magazyn Ikei, w którym wybuchła bomba), oraz naukę niemieckiego w trybie blitzkrieg. Na szczęście metę trochę już widać i za parę tygodni powinienem już wrzucić na luz. Tymczasem wpis okolicznościowy pt. « po co uczyć się francuskiego? ».

Lire la suite « Po co mi to wszystko »

rompre, donc (46)

Ostatnio dużo się u mnie dzieje i niestety blog na tym cierpi. Przeprowadziłem się do Berlina, zaczynam naukę niemieckiego (oh, non!), równocześnie nie chcę zapomnieć o francuskim (ah, oui!), urządzam się w nowym mieszkaniu, uczę się masy rzeczy potrzebnych do nowej pracy, a do tego ostatnie parę tygodni przygotowywałem się do konferencji Scalar w Warszawie, na której mówiłem o podobieństwach pomiędzy neuronami, a Akka, taką technologią programistyczną.

To ja opowiadający o neuronach.
A tu slajdy z prezentacji, jakby to kogoś interesowało.

W mojej nowej pracy dłubię w Wire, komunikatorze internetowym. Jest łatwy w użyciu, bezpieczny, i myślę, że mógłby być świetnym narzędziem do nauki języków przez internet. Staram się trochę propagować ten pomysł. Jeżeli bierzecie udział w lekcjach języka obcego przez internet, czy to jako uczniowie, czy jako nauczyciele, dajcie szansę nowym technologiom i przerzućcie się na Wire na parę lekcji. W razie czego zawsze możecie skontaktować się ze mną, a ja postaram się pomóc, lub przynajmniej szturchnę odpowiednią osobę z firmy 😉 Na Wire jestem jako @maciek.

No ale dość o mnie. Dzisiejszy wpis jest o typowych sytuacjach, jakie mogą Was zastać przy wielkanocnym stole.

 – Si tu ne peux pas, donc laisse les pommes de terre.
– Jak nie możesz to zostaw ziemniaki.

– Tu ne vas pas boire avec moi, donc?!
No a ze mną się nie napijesz?
 – Donc quand vous mariez-vous, toi et ce… Luc? Louis?
 – Bernard. Et nous avons rompu il y a un an.
To kiedy się pobieracie, ty i ten… Łukasz? Ludwik?
– Bernard. Zerwaliśmy rok temu.
 – Tout va bien avec Helena.
 – Avec qui?
 – Helena. Elle est la femme de Joan, un fils du frère de la grand-mère Hilda. Tu connais Joan?
 – Non.
 – Donc, il a la femme et tout va bien avec elle.
– U Heleny wszystko w porządku.
– U kogo?
– Heleny. To żona Jana, syna brata babci Hildy. Znasz Jana?
– Nie.
No więc on ma żonę i wszystko u niej w porządku.
donc = a więc; w związku z tym. W pl. trudno o dosłowne, krótkie tłumaczenie tego słówka. « a więc » chyba najlepiej oddaje jego sens, ale donc jest również używane jako wyrażenie chęci do rozpoczęcia, lub kontynuowania rozmowy, czyli coś w rodzaju « tak sobie myślę« , gdy wypowiedziane na początku wypowiedzi, lub « co o tym sądzisz? » jeśli dodane na końcu. Synonim alors, czasami również ainsi (= w ten sposób).
rompre = zrywać. O dziwo, świetnie pasuje zarówno do dosłownego, jak i do przenośnego znaczenia tego słowa. Zrywać można linę cumowniczą (= rompre un câble de remorque), negocjacje (= rompre des négociations), oraz z kimś (= rompre avec qn). interrompre = przerywać (czemuś, komuś).

marre, éclabousser, emmitoufler, fainéanter (45)

W poprzedniej notce Alizée śpiewała « J’en ai marre ». Skoncentrowanie się na tekście tej piosenki jest dość trudne, po pierwsze ze względu na to, że jest bez sensu, a po drugie ze względu na Alizée, ale jeśli Wam się to udało, to jest tam kilka ciekawych słówek. Pomyślałem, że o nich napiszę.

en avoir marre = mieć dość; pochodzi podobno od starofr. marir (= wściekły) i jest powiązane z se marrer, z tym że se marrer obecnie oznacza bawić się, ale dawniej miało również znaczenie nudzić się. Widać zmiany nastroju ou Francuzów potrafią być bardzo płynne. Synonim avoir assez.

éclabousser = ochlapywać; w przenośni również oczerniać, stawiać w złym świetle (« Un nouveau scandale éclabousse François Fillon » = « Nowa afera dopadła François Fillona »).  CNTRL  twierdzi, że słowo to może pochodzić od onomatopei rozbryzgującego się błota (« klabb, klabb« ), oraz bouter (= średniofr. popychać, uderzać). Na bouter trafiłem już kiedyś, czytając o Jeanne D’Arc. W liście do Jana Lancaster, regenta angielskich posiadłości we Francji, napisała: « Je suis ci venue […] pour vous bouter hors de toute France! » – « Przybyłam tu […] by wykopać was z całej Francji! ».

emmitoufler = otulać; s’emmitoufler dans qch = otulać się w coś. Od starofr. mitoufle (f) (= rękawica z jednym palcem). Obecnie moufle (f) = rękawica z jednym palcem, a mitaine (f) = rękawiczka z obciętymi palcami. Une mitoufle est une mitaine et une moufle. Kiffante, hein? 😉

fainéanter = próżnować, lenić sie, obijać sięfainéant(e) = leniwy/a. Od faire (= robić) + néant (= nic, brak). Synonim paresser.
Co ciekawe, feignenter oznacza to samo i wymawia się bardzo podobnie (bez zaakcentowanego środkowego « é« ), ale pochodzi od feignant(e) (= pozorujący pracę), imiesłowu czasownika feindre (= udawać), który ze względu na podobieństwo do fainéant(e) zyskał wyspecjalizowane znaczenie. Ostatecznie od łac. fingere (= tworzyć, ale też wymyślać, udawać). Obecnie w pl. mamy słowo fingować, a w ang. to feign (= udawać).